โลกร้าว: เรื่องเล่าขนาดย่อมจากเส้นทางโฮจิมินห์ถึงทุ่งหญ้าสเต็ปป์

หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร ร่วมกับหอศิลป์บ้านจิม ทอมป์สัน
คัดสรรโดย กฤติยา กาวีวงศ์ ร่วมกับ รินรดา ณ เชียงใหม่ และชนพล จันทร์หอม

3 เมษายน – 6 กรกฎาคม 2025

ณ ห้องนิทรรศการหลัก ชั้น 8 หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร

บทความโดย เจียรไน ถนัดค้า และไปรยา เหลือคณานันต์

‘โลกร้าว: เรื่องเล่าขนาดย่อมจากเส้นทางโฮจิมินห์ถึงทุ่งหญ้าสเต็ปป์’ (The Shattered Worlds: Micro Narratives from the Ho Chi Minh Trail to the Great Steppe) จัดขึ้นเพื่อเฉลิมฉลองวาระครบรอบ 50 ปีของมูลนิธิเจมส์ เอช ดับเบิลยู ทอมป์สัน ซึ่งตั้งชื่อตาม จิม ทอมป์สัน สถาปนิกชาวอเมริกัน ผู้เคยทำงานร่วมกับกองทัพสหรัฐอเมริกาในประเทศไทยช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่ 2 ก่อนจะหันมาเปิดกิจการค้าขายผ้าไหมส่งออกไปยังต่างประเทศ ทำให้ผ้าไหมไทยได้รับการยอมรับในระดับสากล

นิทรรศการได้นำเสนอผลงานของศิลปินเชิงวิจัย 13 คน จากภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และยูเรเชีย เพื่อสำรวจผลกระทบของสงครามเย็น และเผยให้เห็นว่าเรื่องราวที่เคยเกิดขึ้นในอดีต ได้ก่อให้เกิดพลวัตต่อการขับเคลื่อนสังคมร่วมสมัยอย่างไร โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็นสามประเด็นหลัก ได้แก่ สงครามจิตวิทยา การทูตเชิงวัฒนธรรม การแข่งขันด้านอาวุธนิวเคลียร์และอวกาศ จัดแสดง ณ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร หอศิลป์บ้านจิม ทอมป์สัน ห้องสมุดวิลเลียม วอร์เรน และพิพิธภัณฑ์บ้านจิม ทอมป์สัน สำหรับบทความนี้ ผู้เขียนจะขอกล่าวถึงเฉพาะผลงานส่วนใหญ่ที่จัดแสดง ณ หอศิลปวัฒนธรรมกรุงเทพมหานครเท่านั้น 

เริ่มต้นด้วยการทำสงครามจิตวิทยาที่เน้นกลยุทธ์ในการปั่นประสาท ด้วยการพยายามปลุกปั่นให้ประชาชนทั่วไปมีชุดความเชื่อในแบบที่ประเทศมหาอำนาจต้องการ โดยเฉพาะอุดมการณ์ทางการเมืองอันเป็นเรื่องละเอียดอ่อนที่ส่งผลต่อความมั่นคงของรัฐ แต่แน่นอนว่าแม้เราจะอยู่ภายในอาณาเขตเดียวกันก็ไม่ได้แปลว่าเราจะต้องมีความเชื่อแบบเดียวกัน วัชรนนท์ สินวราวัฒน์ สื่อสารมุมมองของศิลปินผ่านผลงานภาพวาดลายเส้นที่สร้างขึ้นตั้งแต่ปี 1978 ของล้วน เขจรศาสตร์ ศิลปินและนักเคลื่อนไหวทางการเมืองในยุคสมัยนั้น โดยเขาเคยเป็นหนึ่งในสหายร่วมรบที่ต้อง “หนีเข้าป่า” ในช่วงเวลาของการต่อสู้ระหว่างของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยกับรัฐบาลในบริเวณภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ฝั่งตรงข้ามของห้องนิทรรศการสีแดง ปรากฏภาพวาดภูมิทัศน์สีสันสดใส แต่อันที่จริงแล้วเบื้องหลังภูมิทัศน์ที่ดูสงบสุขเหล่านี้คือฐานที่มั่นของกลุ่มผู้เห็นต่างที่ถูกนิยามว่าเป็น ผกค. หรือ “ผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์” ไม่ว่าจะเป็นผลงาน คืนแล้วคืนเล่า (2025) หรือภาพทิวทัศน์ดงพญาเย็น อันเคยเป็นพื้นที่ยุทธศาสตร์ในการลำเลียงกำลังพลปิดล้อม ผกค. ความเข้มข้นของการต่อต้านลัทธิคอมมิวนิสต์ในสมัยนั้นสะท้อนให้เห็นโดยนัยผ่านผลงาน บทกวีของนายผี (2025) ภาพดวงจันทร์เด่นตระหง่านชวนให้นึกถึงบทเพลงเพื่อชีวิตชื่อดัง เดือนเพ็ญ อันมีเนื้อหาเกี่ยวกับการคิดถึงบ้านที่จากมา 

เหตุการณ์ความรุนแรงทั้งหมดที่เกิดขึ้นหนีไม่พ้นต้นเหตุจากสิ่งที่เรียกกันว่า “การโฆษณาชวนเชื่อ” (Propaganda) สะท้อนผ่านผลงาน ข้อความจากแดนเหนือ (2025) ชวนให้นึกถึงวลี “อันตรายจากทิศเหนือ” อันหมายถึงลัทธิคอมมิวนิสต์จากประเทศจีน วาทกรรมดังกล่าวได้ฝังรากลึกลงไปในสำนึกของคนไทย จนเกิดเป็นความเกลียดชังเพื่อนมนุษย์โดยไม่รู้ตัว

อันตรายจากทิศเหนืออาจไม่ได้หมายถึงลัทธิคอมมิวนิสต์จีนเท่านั้น เพราะการแผ่ขยายอำนาจของชาติตะวันตกเข้ามายังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ก็เป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ ผลงานของ ส้ม ศุภปริญญา พาเราสำรวจความสัมพันธ์กับประเทศเพื่อนบ้านอย่าง สปป. ลาว ด้วยการจัดแสดงวัตถุ ภาพถ่าย และภาพเคลื่อนไหว อันเป็นตัวแทนของสองประเทศในช่วงเวลาเดียวกัน ผลงานแต่ละชิ้นถูกจัดวางเพื่อสะท้อนสภาวะคลุมเครือและแปลกหน้า สองมุมผนัง (2025) ปรากฏภาพอาคารสองหลังที่สุดปลายผนังโค้งฝั่งเดียวกัน ทำให้เมื่อผู้ชมยืนอยู่ตรงกลางย่อมไม่อาจมองเห็นอาคารทั้งสองได้ในเวลาเดียวกัน ศิลปินได้ตั้งใจให้จุดบอดนี้สื่อถึงเส้นแบ่งทางมายาคติทีเกิดขึ้นระหว่างสองประเทศเพื่อนบ้านในช่วงสงครามเย็น

ความสัมพันธ์อันลักลั่นระหว่างประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้อันเป็นผลมาจากอิทธิพลของประเทศมหาอำนาจ ปรากฏให้เห็นอีกครั้งในผลงาน Vision in Darkness (2015) โดย ดินห์ คิว เล (Dinh Q. Le) ถ่ายทอดเรื่องราวการพลัดถิ่นจากเวียดนามสู่อเมริกา ด้วยสาเหตุความขัดแย้งกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างกัมพูชา ผ่านวิดีโอบอกเล่าประสบการณ์ของศิลปินเวียดนาม ตรัน จุง ติ๋น (Trần Trung Tín) บุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ศิลปะสมัยใหม่ ผู้เดินทางไปกับกองทัพเวียดกงเพื่อเขียนภาพสงครามเชิงโฆษณาชวนเชื่อ สู่การเปลี่ยนแปลงวัตถุประสงค์ในการทำงานศิลปะ ภายใต้แนวคิดที่ว่าศิลปะไม่ใช่เครื่องมือรับใช้ชาติ

สงครามจิตวิทยาที่ดำเนินการโดยขั้วอำนาจทั้งสองอย่างสหภาพโซเวียตและสหรัฐอเมริกา ไม่เพียงส่งผลกระทบต่อการวางรากฐานระบบเศรษฐกิจและการปกครองแบบสมัยใหม่ในประเทศกำลังพัฒนา แต่ยังสร้างอิทธิพลครอบงำความคิดและความเชื่อของผู้คนในสังคม จุฬญาณนนท์ ศิริผล นำประสบการณ์การฝึกซ้อมมวยไทยของตัวเองมาสร้างเป็นผลงานวิดีโอ อินทรีแดง แสงมรกต (2020) ศิลปินอ้างอิงตัวละคร “อินทรีแดง” จากเรื่อง จ้าวนักเลง (1960) หนึ่งในภาพยนตร์ไทยที่ได้รับอิทธิพลจากสื่อบันเทิงอเมริกันซึ่งได้รับความนิยมเป็นอย่างมากในช่วงสงครามเย็น ภาพลักษณ์วีรบุรุษของนักมวยแบบไทยๆ ถือเป็นสัญลักษณ์ของความแข็งแกร่งและการต่อสู้เพื่อปกป้องประเทศชาติจากลัทธิคอมมิวนิสต์ได้เป็นอย่างดี

ในขณะเดียวกัน สื่อจากสหภาพโซเวียตก็ส่งผลกระทบต่อประเทศอื่นในภูมิภาคยูเรเชียเช่นเดียวกัน ราฟาล มิลาช และสปุตนิก โฟโต้ คอลเล็กทีฟ (Rafal Milach & Sputnik Photos Collective) สร้างสรรค์โครงการศิลปะเพื่อสะท้อนผลที่ตามมาหลังจากการล่มสลายของสหภาพโซเวียต โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็นสี่ส่วน

ผลงานส่วนแรกนำเสนอร่องรอยทางกายภาพและจิตวิทยาของสงครามเย็นที่หลงเหลืออยู่ในยุโรปตะวันออก ส่วนที่สองแสดงถึงผลกระทบที่สหภาพโซเวียตมีต่อดินแดนต่างๆ ผ่านการนำเสนอสถานการณ์ปัจจุบันของนโยบายจักรวรรดินิยมใหม่และอาณานิคมใหม่ของรัสเซีย ซึ่งซ่อนตัวอยู่ใต้วอลเปเปอร์ฉีกขาดของผลงาน A Message from the Future ตลอดจนหนังสือรวบรวมรายการผลกระทบในภูมิภาคอื่นๆ ในผลงาน Lost Territories Archive ประกอบไปด้วยหนังสือปกสีแดง หรือ “Wordbook” หนังสือที่พยายามระบุว่าสหภาพโซเวียตมีความหมายต่อผู้คนจากภูมิหลังที่แตกต่างกันอย่างไร หนังสือคำศัพท์ที่ไม่สมบูรณ์เล่มนี้มีเป้าหมายเพื่อหาคำตอบว่า “สหภาพโซเวียตคืออะไร” อาจเรียกได้ว่าเป็นการสะท้อนความโหยหาอดีตอันรุ่งโรจน์ของสหภาพโซเวียต

เมื่อเดินถัดมาเล็กน้อยจะพบกับวิดีโอนำเสนอสถานการณ์ปัจจุบันในโปแลนด์ เมื่อพลเมืองชาวยูเครนจำนวนมากจำต้องลี้ภัยจากการรุกรานของรัสเซีย กลุ่มศิลปินจัดวาง UATLAS. War Migration Record (2018–19) หนังสือพิมพ์ที่รวบรวมผลงานของช่างภาพและนักเขียนชาวยูเครน การโหยหาอดีตที่เคยเรืองอำนาจของสหภาพโซเวียตทำให้เกิดการทวงพื้นที่เก่ากลับคืน ชาวยูเครนที่ออกมาประท้วงจากเหตุการณ์นี้เป็นจุดเชื่อมไปยังผลงานส่วนที่สี่ ซึ่งเป็นการรวบรวมภาพการเคลื่อนไหวทางสังคมในประเทศโปแลนด์และประเทศอื่นๆ เป็นการย้ำเตือนถึงแนวคิดของผู้คนที่ตกอยู่ภายใต้มโนทัศน์แบบอนุรักษ์นิยม เช่น การกลัวคนรักร่วมเพศ และการเกลียดชังเพศหญิง

หากมโนทัศน์แบบอนุรักษ์นิยมสร้างผลกระทบต่อมุมมองทางความคิดในรูปแบบหนึ่ง มโนทัศน์แบบเสรีนิยมที่มาพร้อมกับระบบเศรษฐกิจแบบทุนนิยม ก็สามารถสร้างแรงสั่นสะเทือนในอีกรูปแบบหนึ่งได้เช่นกัน ดังที่เราจะเห็นในผลงาน The Tower of Bubbles(2018–21) ทัศนัย เศรษฐเสรี สร้างสรรค์ผลงานประติมากรรมขนาดใหญ่ภายใต้แนวคิด “การช่วงชิงอำนาจนำทางศีลธรรม” สะท้อนภาพของปฏิสัมพันธ์ระหว่างอำนาจและเสน่ห์เย้ายวนใจ ที่ซ่อนตัวอย่างแนบเนียนอยู่ในภาพลักษณ์อันหลากหลายของสังคมและเศรษฐกิจแบบทุนนิยมที่ก่อตัวขึ้นโดยรัฐ ศิลปินเชื่อว่ากระบวนการดังกล่าวไม่ต่างอะไรกับการปลูกฝังชุดความคิดให้คนในประเทศเชื่อว่า “ทุนนิยม” เป็นสิ่งที่ถูกต้อง ซึ่งตรงกับแนวคิดการช่วงชิงอำนาจนำทางศีลธรรมที่ได้รับอิทธิพลมาจากสหรัฐอเมริกาในช่วงสงครามเย็น

การปรับเปลี่ยนแนวคิดทางวัฒนธรรมไม่ใช่เพียงสิ่งเดียวที่สงครามเย็นส่งผลกระทบกับมโนทัศน์ของผู้คน ช่วงเวลาส่วนใหญ่ของสงครามเย็นไม่ใช่การเผชิญหน้ากันด้วยอาวุธยุทโธปกรณ์ หากแต่เป็นการแข่งขันด้านความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ โดยเฉพาะการแข่งขันด้านอวกาศที่นำมาซึ่งการคิดค้นนวัตกรรมมากมายที่พามนุษย์ออกไปจากดาวโลกได้สำเร็จ เหตุการณ์ดังกล่าวชวนให้ศิลปิน จุน ยัง (Jun Yang) ตั้งคำถามว่า ในอวกาศที่ยิ่งใหญ่นี้การทำสงครามเพื่อแย่งชิงความเป็นหนึ่งเป็นเรื่องสมเหตุสมผลจริงหรือ The Overview Perspective (2561) สะท้อนความคิดเชิงมานุษยวิทยาผ่านผลงานระดับตำนาน Earthrise ภาพโลกทั้งใบที่ถูกถ่ายโดยมนุษย์เป็นครั้งแรก เมื่อมองจากภายนอกทำให้เรารู้สึกถึงความเล็กจ้อย เมื่อปราศจากเส้นแบ่งเขตแดน เชื้อชาติ หรือศาสนา โลกก็เป็นเพียงดาวเคราะห์ดวงหนึ่งในจักรวาลอันกว้างใหญ่

ผลกระทบจากการทำสงครามอวกาศจำนวนไม่น้อยยังคงหลงเหลืออยู่บนพื้นโลก อัลมากุล เมนลิบาเยวา (Almagul Menlibayeva) สำรวจร่องรอยที่หลงเหลือหลังยุคสหภาพโซเวียตในประเทศคาซัคสถาน ซึ่งเคยเป็นศูนย์กลางการทดสอบอาวุธนิวเคลียร์ของสหภาพโซเวียต อัลมากุลถ่ายทอดบาดแผล โรคร้าย และการพลัดถิ่นของคนในชุมชนที่อาศัยอยู่ใกล้สนามทดสอบ และชวนตั้งคำถามต่อไปว่า ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ที่แลกมากับชีวิตของมนุษย์นั้นถูกต้องแล้วจริงหรือ

การพลัดถิ่นเพราะลูกหลงจากการแข่งขันทางด้านเทคโนโลยีอวกาศ ทำให้ศิลปิน อู ซาว ยี (Au Sow Yee) จินตนาการถึงช่องว่างระหว่างเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์และเรื่องราวในอดีตของบุคคลที่ถูกลืม โดยใช้ประเด็น “การหายตัวไปอย่างลึกลับ” เป็นจุดเชื่อมโยงผลงานทั้งสี่ชุดที่มีลักษณะเหมือน “นิยาย”

ยกตัวอย่างเช่น Castle, Valley, Anonymous Island and their return to the moon(2017) ผลงานจัดวางที่ประกอบไปด้วยวิดีโอ สมุดบันทึก และประติมากรรมดวงจันทร์ ศิลปินบอกเล่าเรื่องราวการหายตัวไปของ จิม ทอมป์สัน ในมุมมองใหม่ โดยเธอสังเกตว่าเขาหายตัวไปในปี 1967 ต่อมาในปี 1968 NASA ได้ส่งยาน Apollo 8 ขึ้นไปในอวกาศ และในปีถัดมายาน Apollo 11 จึงลงจอดบนดวงจันทร์ได้สำเร็จ ช่องว่างระหว่างช่วงเวลาที่คาบเกี่ยวกันอย่างเหมาะเจาะถูกนำมาเป็นกรอบแนวคิดให้ศิลปินจินตนาการต่อ เป็นไปได้หรือไม่ที่จิม ทอมป์สัน จะขึ้นไปดวงจันทร์พร้อมยาน Apollo นี่อาจเป็น “การเดินทางครั้งใหม่ของจิม” ซึ่งจะเชื่อมโยงไปยังผลงานอื่นๆ ที่จัดแสดงในนิทรรศการที่หอศิลป์บ้านจิม ทอมป์สัน ต่อไป

จากป่าดงดิบในประเทศไทย ไปจนถึงดินแดนแห้งแล้งทางตอนใต้ของรัสเซีย ไกลออกไปจนถึงดวงจันทร์ นิทรรศการ ‘โลกร้าว’ ส่วนแรก ณ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร ได้แสดงให้เห็นถึงบริบทอันหลากหลายของดินแดนต่างๆ ที่ได้รับผลกระทบจากสงครามเย็นในภูมิภาคต่างๆ ทั้งในระดับปัจเจกบุคคลและชาติ ปฏิบัติการของศิลปินนานาชาติเหล่านี้คือการสำรวจตรวจสอบเรื่องราวประวัติศาสตร์ที่เคยถูกรับรู้อย่างผิวเผิน ก่อนจะนำเสนอการตีความที่แตกต่างออกไปภายใต้เงื่อนไขของสังคมร่วมสมัย กระตุ้นให้ผู้ชมได้ย้อนกลับมาพิจารณาถึงต้นสายปลายเหตุที่แท้จริงในอดีต ซึ่งยังคงส่งอิทธิพลต่อความเชื่อและวิธีคิดของเราในปัจจุบัน.