นิทรรศการ Photopsia
โดย ณัท เศรษฐ์ธนา
คัดสรรโดยภัณฑารักษ์ ศุภร เนียมกำเนิด
จัดแสดงที่ มูลนิธิ 100 ต้นสน (100 Tonson Foundation)
ระหว่างวันที่ 13 กุมภาพันธ์ – 9 มีนาคม 2568
Photopsia นิทรรศการความสนใจในเรื่องของแสง เนื่องจากแสงทำให้เราสามารถมองเห็นภาพ ในกรณีนี้เช่นเดียวกับการถ่ายภาพ ซึ่งเกิดจากการที่แสงวิ่งไปหาวัตถุและสะท้อนกลับมา ศิลปินจึงทำให้ห้องแสดงงานเป็นเสมือนภาพหนึ่งภาพ ที่เราสามารถเข้าไปสำรวจได้ พร้อมกับกลายเป็นส่วนหนึ่งของภาพ ผนังสีขาวกลายเป็นเหมือนระนาบของภาพที่มีความลึกและแบนในเวลาเดียวกัน ขณะเดียวกันก็เป็นการตั้งคำถามต่อการรับรู้ว่า เราสามารถรับรู้ด้วยแสงได้อย่างไร
โดยปกติแล้วดวงตาของมนุษย์จะสามารถรับรู้ลักษณะของความเป็นวัตถุ จากการที่แสงตกกระทบลงบนพื้นผิวของวัตถุและสะท้อนภาพของวัตถุนั้นกลับเข้ามายังดวงตาของเรา ในขณะที่ Photopsia นั้น มีที่มาจากชื่ออาการผิดปกติของจอประสาทตา จากการที่วุ้นลูกตา (Vitreous) เกิดการเสื่อมสภาพส่งผลให้ดวงตาของเรามองเห็นแสงวาบ จุดเงาดำ หรือ แสงกะพริบในตาจำนวนมากได้
หลักการนี้เองที่ศิลปินได้นำมาใช้ในสร้างสรรค์ผลงาน Photopsia ด้วยการดัดแปลงห้องนิทรรศการ โดยการทำให้แสงสาดสะท้อนลงบนผิววัตถุในระนาบที่เท่ากัน/ใกล้เคียงกัน เพื่อกระตุ้นการทำงานของวุ้นลูกตาขึ้นมาด้วยแสงสีขาวทั้งหมด โดยเมื่อผู้ชมได้ก้าวเท้าเข้ามาในพื้นที่แห่งนี้ ก็จะพบกับภาพของแสงลวงตาที่ถูกสร้างขึ้น จนทำให้การรับรู้สภาพของห้องที่มีแต่เดิมนั้นผิดเพี้ยนไป

ด้วยการดัดแปลงผนังบริเวณมุมห้องนิทรรศการให้มีลักษณะโค้งมน ซึ่งได้แรงบันดาลใจมาจาก ฉากโค้งในสตูดิโอถ่ายภาพ ที่มีคุณสมบัติในการตัดการรับรู้เชิงพื้นที่และเวลาออกจากกัน กล่าวคือ กิจกรรมต่างๆ ที่เกิดขึ้นในสตูดิโอ เช่น การเซ็ตพื้นที่สำหรับถ่ายทำ การจัดแสงที่สามารถสร้างบรรยากาศให้ต่างไปจากช่วงเวลาที่ดำเนินอยู่ ณ ปัจจุบัน, การสร้างพื้นที่และการจัดวาง สร้างระยะการมองเห็นที่ย่น/ขยายระยะห่างของวัตถุ หรือ การสร้างองค์ประกอบฉาก แสง เสียงให้นอกเหนือไปจากข้อจำกัดของธรรมชาติและความเป็นจริง
การดัดแปลงห้องนิทรรศการนี้ พร้อมกับการจัดแสงสว่างรอบทิศทางได้ลบเหลี่ยมมุมของห้องออกไปอย่างสิ้นเชิง เป็นการตัดการรับรู้เชิงมิติบางอย่างพร้อมกับสร้างการรับรู้ใหม่ของผู้ชมที่ผิดเพี้ยนไปจากเดิม ประหนึ่งการจำลองลักษณะ ที่กระตุ้นให้ดวงตาของผู้ชมเกิดภาวะ photopsia ขึ้นชั่วขณะจนสามารถมองเห็นภาพลวงตา เช่น แสงกระพริบ หมอก หรือกำแพงที่มองไม่เห็น ขึ้นอยู่กับจินตภาพของแต่ละบุคคล

ภาวะ photopsia สอดรับไปกับประเด็นถัดมาของศิลปิน นั่นคือ ร่องรอยที่ปรากฏอยู่บนหน้าเลนส์ของกล้องถ่ายภาพ เมื่อเกิดการเสื่อมสภาพเนื่องจากการใช้งานและกาลเวลาที่ล่วงเลยไป เช่นเดียวกับดวงตาของมนุษย์เมื่อมีอายุมากขึ้นและถูกใช้งานหนักมากเท่าใด ดวงตาก็จะยิ่งเกิดการเสื่อมสภาพลงไปเรื่อยๆ สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นการเสื่อมสภาพของร่างกายโดยที่เราไม่รู้ตัว และเราจะสามารถรับรู้ความผิดปกติดังกล่าวได้ก็ต่อเมื่อมีปัจจัยของแสงสว่างที่มากเพียงพอเข้ามากระตุ้นจนร่างกายของเราสามารถสัมผัสได้
หากสังเกตให้ดี เราจะพบกับประกายแสงกระจัดกระจายอยู่ทั่วบริเวณพื้นห้องนิทรรศการ ซึ่งมีแหล่งกำเนิดแสงมาจากเศษผลึกควอตซ์ ที่ศิลปินได้นำมาโรยไว้โดยรอบ เพื่อสร้างภาวะการรับรู้ในอีกรูปแบบหนึ่ง เนื่องจากควอตซ์เป็นผลึกแร่จากธรรมชาติที่มีขนาดและมีองศาบนพื้นผิวผลึกที่ไม่เท่ากัน จึงส่งผลให้ผู้ชมแต่ละคนจะมองเห็นประกายแสงสะท้อนจากผลึกควอตซ์ที่อยู่ตามพื้นในตำแหน่งที่ต่างกัน โดยจะแปรผันไปตามตำแหน่งที่ตั้ง ส่วนสูง และองศาการมองของผู้ชม

ผลงานชิ้นนี้ เผยให้เห็นถึงการรับรู้ที่มีต่อแสงในแนวคิดที่ต่างออกไป ซึ่งมิได้ทำหน้าที่เป็นสื่อนำที่ทำให้มนุษย์มองเห็นภาพในรูปแบบต่างๆเพียงเท่านั้น แต่แสงที่ปรากฏอยู่ในชิ้นงาน ยังเผยให้เห็นความสามารถในการบิดเบือนการรับรู้ของมนุษย์ไปจากความเป็นจริงได้เช่นกัน เห็นได้จากร่องรอยของแสงกะพริบในดวงตาที่เกิดขึ้นจากปัจจัยต่างๆ ทั้งภายในห้องนิทรรศการ รวมไปถึงแสงที่เกิดขึ้นจากสภาวะภายในของร่างกาย ทั้งนี้ ที่มาของแสงจึงอาจจะไม่ใช่สาระสำคัญ เท่ากับการที่ศิลปินได้เชื้อเชิญให้ผู้ชมเข้ามาสร้างประสบการณ์การสำรวจสภาพของแสง ผ่านสภาพแวดล้อมที่ถูกจำลองขึ้นแห่งนี้
นอกจากนี้ ยังมี Rendering of thin air ผลงานที่ติดตั้งอยู่ในห้องนิทรรศการ นำเสนอผลงานจัดวางวิดีโอเชิงทดลองแสดงถ่ายภาพของดวงอาทิตย์ที่กำลังลอยขึ้นอย่างช้าๆ เป็นเวลากว่า 51 นาที ภาพดังกล่าวถูกบันทึกด้วยการตั้งค่าของกล้องถ่ายภาพเอาไว้ให้มีค่ารูรับแสงที่เหมาะแก่การถ่ายภาพในช่วงกลางคืน

โดยมีกระจกดำของห้องนิทรรศการทำหน้าที่เสมือนกับเซนเซอร์กล้องที่ผู้ชมสามารถดูได้จากบริเวณสวนด้านนอกอาคาร เป็นการจำลองลักษณะการทำงานของเซนเซอร์กล้อง หากแต่ภาพที่เราเห็นนั้นจะมีลักษณะเป็นภาพกลับด้านคล้ายกับฟิล์มเนกาทีฟ
สุดท้ายกับ Traumaphotograph ผลงานชิ้นที่ 0 คือ ชิ้นงานที่ถูกติดตั้งในวันแรกและรื้อถอนออก เมื่อวันเปิดนิทรรศการ มีลักษณะเป็นภาพถ่ายเชิงทดลองที่ถูกพิมพ์ลงบนผ้าชีฟอง แขวนไว้ที่ด้านหน้าของมูลนิธิ100ต้นสน โดยผู้ชมจะสามารถเห็นผลงานชิ้นนี้ได้แค่เพียงในวิดีโอเพียงเท่านั้น มีลักษณะเป็นภาพถ่ายที่ศิลปินถอดเลนส์กล้องออกและปิดบอดี้ของกล้องเอาไว้ จากนั้นจึงใช้คำสั่ง long exposure เพื่อทำการถ่ายภาพ
ผลที่ได้คือภาพของแสงที่ปรากฏอยู่บนภาพมืดสนิท ซึ่งมีสาเหตุมาจากการเสื่อมสภาพของเซนเซอร์ที่ถูกใช้งานมาอย่างหนัก แสงที่ปรากฏในชิ้นงาน จึงเสมือนกับภาพ self-portrait ของตัวเซนเซอร์เองที่ถูกคำสั่งให้สร้างภาพของแสงขึ้นมาตลอดเวลา เป็นการสร้างแสงขึ้นมาในที่ที่ไม่มีแสง ซึ่งได้แสดงภาพของแสงที่ไม่มีอยู่จริง
เอื้อเฟื้อข้อมูลและภาพถ่ายผลงานโดย มูลนิธิ 100 ต้นสน
